Αρχιτεκτονική και τραγικό! – Μνήμη Π. Α. Μιχελή

Α’

Είναι καθιερωμένη Αρχή στη φιλοσοφική αισθητική, ότι από τις έξι αισθητικές κατηγορίες (Ωραίο Υψηλό, Τραγικό Κωμικό, Χαριτωμένο και Άσχημο) η τέχνη τής Αρχιτεκτονικής μπορεί να εκφράσει το Ωραίο (Παρθενώνας) το Υψηλό (Αγια-Σοφιά) το Χαριτωμένο (Ερέχθειο, Γοργοεπήκοος) και ενδεχομένως το Άσχημο. (κυρίως σε έργα τού Μπαρόκ), αλλά όχι το Τραγικό. Λοιπόν με την νεανική τόλμη ως όπλο του, τελειόφοιτος της Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ το 1965, ο γράφων παρουσίασε στην τελική φροντιστηριακή του εργασία έτους, στο μάθημα τής Αρχιτεκτονικής Μορφολογίας και Ρυθμολογίας τού Π. Α. Μιχελή, μια μελέτη (52 σελίδων) όπου υποστήριζε το καινοφανές, ότι η γοτθική αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο το Υψηλό που εκφράζει, αλλά σε κάποιο μέτρο, και το Τραγικό!

Ο Μιχελής τότε, σε ένα κατάμεστο, από φοιτητές, και επιμελητές τής έδρας, αμφιθέατρο, και αφού επίμονα με κοίταζε, με το αινιγματικό του ύφος σιωπώντας, εκτόξευσε τελικά την ερώτηση: «και πώς το συμπέρανες ένα τέτοιο δόγμα»; Όταν παγωμένος απάντησα: «Το διαισθάνομαι κύριε Καθηγητά…» ο Μιχελής, ένας λόγω τής πάθησής του ασχημότατος, αλλά συνάμα γλυκύτατος άνθρωπος, χαμογελώντας είπε: «Φεραίε παιδί μου, όταν θα έχεις διαβάσει τόνους βιβλίων, τότε θα μπορείς να “διαισθάνεσαι” εκ τού αφαλούς. Τώρα απλώς κρημνοβάτησες». (Αργότερα εντούτοις με κάλεσε στο γραφείο του και, ανάμεσα σε άλλα, μου ανέθεσε και την εκπόνηση της Διδακτορικής μου Διατριβής…)

Και όμως έκτοτε καθόμουν εγώ με τις ώρες μπροστά στον (γοτθικό) καθεδρικό ναό τής Κολωνίας,  και της Αμιένης, ή μέσα στο Duomo τού Μιλάνου, και έλεγα ότι δεν μπορεί να έχω κάνει ολότελα λάθος: Αυτοί οι ναοί εκπέμπουν τραγικότητα. Αλλά δεν ήξερα να δικαιολογήσω το γιατί. Ώσπου έκανε πρόσφατα την παρουσία του ένα μελέτημα κορυφαίου στοχαστή μας, και ακριβού φίλου τού γράφοντος, τού Θεόδωρου Ζιάκα, με τίτλο «Προλεγόμενα στην Κοινωνική Οντολογία του Τραγικού», όπου δίνεται εκεί μια πρωτότυπη ερμηνεία αυτού τού τραγικού. Λέει λοιπόν ο Ζιάκας: «Αναφερόμαστε σε μια “τραγική κατάσταση”, όπου αν θέλουμε “να κάνουμε κάτι”, ανακαλύπτουμε ότι “δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα”, επειδή εκεί που φτάσαμε…» κλπ!  Ουδέν τών αναμενομένων υπάρχει, συμπληρώνω εγώ.

Λέει λοιπόν ο γράφων τώρα, πενήντα σχεδόν χρόνια μετά, ότι αυτή ακριβώς η οντολογική θέση, επεκτεινόμενη στον χώρο της αισθητικής, δίνει επιτέλους την ερμηνεία, σε εκείνη την τότε ανερμήνευτη διαίσθηση: Είναι τραγική η γοτθική αρχιτεκτονική, κατά το ότι εναγωνίως ορμά, βίαια μάλιστα, στα ύψη με επιθυμία «να φτάσει» κάπου! Αλλά και εκεί ακόμα, όπου με τόσον αγώνα και αγονία, αριστοτεχνικά πάντως, φτάνει, «ανακαλύπτει» ξαφνικά ότι «δεν μπόρεσε να κάνει τίποτα», και τελικά ουδέν των αναμενόμενων υπάρχει εκεί όπου έφτασε… Όπως αντίθετα φτάνει π.χ. η Αγια-Σοφιά: Εκεί ψηλά, στη βάση του (αιωρούμενου λες) τρούλου, όπου, ήρεμα ανερχόμενη, «συναντά», σαν κατερχόμενο από τα ύψη, αυτό που αναζητά! Δηλ. τον Θεό! Όπως βέβαια και η γοτθική αρχιτεκτονική τον ίδιο Θεό είναι που αναζητά σ’ εκείνα τα ύψη. Το ερώτημα λοιπόν μεταφράζεται, αν η γοτθική αρχιτεκτονική, όντως συναντά αυτό που θεωρεί ότι αναζητά, σε εκείνα τα ύψη όπου, κυριολεκτικά ακροβατώντας, φτάνει. 

Και πιο συγκεκριμένα, το ερώτημα που τίθεται σήμερα, 45 χρόνια μετά τον Μιχελή,1* είναι διπλό: Πρώτα αν ο Θεός τής βυζαντινής αρχιτεκτονικής, είναι ο ίδιος με εκείνον τής γοτθικής. Και μετά ποιος είναι που αναζητά εκεί και εδώ τον Θεό: Πρόσωπο η άτομο; (Τα ερωτήματα θα απαντηθούν ελπίζω στην ανάλυση που ακολουθεί, ως μέρος Β’). Ερωτήματα βεβαίως που ήταν αδιανόητο να τεθούν τότε, στη δεκαετία τού 1960. Τέτοιο ερώτημα την εποχή εκείνη εθεωρείτο, για να παραφράσομε τον Παύλο, «Ευρωπαίοις μεν σκάνδαλο, Έλλησι δε μωρία»!

Το γεγονός δεν είναι παράδοξο. Δεδομένου πως μέχρι την εποχή εκείνη η Ελλαδική Ορθοδοξία, ως νεοελληνικός κόσμος, ήταν δέσμια τού δυτικού σχολαστικισμού και της νοησιαρχίας, που, όπως πρόσφατα το περιέγραψε ο Καθηγητής π. Γεώργιος Μεταλληνός, λειτουργούσε ως «βαβυλώνιος αιχμαλωσία στη θεολογία της». «Αιχμαλωσία» που μόλις το 1957 αποτόλμησε να καταδείξει πρώτος ένας νεαρός τότε θεολόγος, με την διδακτορική του διατριβή, ο πολύς Ιωάννης Ρωμανίδης, ξεσηκώνοντας συνάμα πραγματικές πανεπιστημιακές θύελλες. Οι οποίες μόλις μετά από οκτώ χρόνια (το 1965) κόπασαν, όταν δημοσιεύτηκε μια δεύτερη, ανάλογης διασάφησης τής διαφοράς Ορθοδοξίας και Δύσης (Δύσης, μετά τη φραγκοτευτονική κατάκτηση φυσικά), κορυφαία διδακτορική διατριβή, ενός επίσης νεαρού αλλά εμβληματικού θεολόγου, τού Ιωάννη Ζηζιούλα. (Σήμερα Επισκόπου Περγάμου)

Αυτές λοιπόν οι άγνωστες τότε διατριβές, ερμηνεύουν τελικά, και την αισθητικά αβυσσαλέα διαφορά στην έκφραση Βυζαντινής και Γοτθικής Αρχιτεκτονικής. Αλλά, λέει ο γράφων, και την τότε, κατά τον αείμνηστο καθηγητή του, τον Π. Α. Μιχελή, (στη μνήμη τού οποίου γράφεται σήμερα αυτό το κείμενο) «κρημνοβασία» τού γράφοντος.

Β’

Το Υψηλό ως αισθητική κατηγορία, (μια από τις δυο βασικές, Ωραίο και Υψηλό, και διαλεκτικά αντίθετες όπως θεωρεί ο Μιχελής, στο βασικό βιβλίο του «Αισθητική Θεώρηση της Βυζαντινής Τέχνης», 1946), το διέκρινε, ήδη τον πρώτο μ.Χ. αιώνα, πρώτος ο Λογγίνος, αποκαλώντας το «μεγαλοφροσύνης απήχημα» το οποίο, όπως συμπληρώνει ο ίδιος, «μας φέρνει σε έκσταση».2* Υπ’ αυτή την έννοια θεμελιακά διαφέρει από το Τραγικό (άλλη αισθητική κατηγορία) που εκδηλώνεται ως αποτέλεσμα μιας σύγκρουσης (μέχρι και μεταφυσικής) τού ανθρώπου, «με τη Μοίρα, με τους Θεούς, με την κοινωνία», όπως επίσης λέει και ο Μιχελής. (Με την μοίρα ο Οιδίποδας, με τους θεούς ο Προμηθέας Δεσμώτης, με την κοινωνία, κατά κάποιο τρόπο, η Αντιγόνη). Και το μεν «μεγαλοφροσύνης απήχημα», δηλ. το Υψηλό, η Αρχιτεκτονική μπορεί, και άριστα, να το εκφράσει. Αλλά το Τραγικό, δηλ. την ανθρώπινη εκείνη «σύγκρουση», πώς θα ήταν δυνατό;

Για την ενασχόληση με το ερώτημα, απαραίτητο είναι να δούμε τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται η Αρχιτεκτονική. Και καταλληλότερη απάντηση ο γράφων θεωρεί την αλήθεια που περιέχει η θέση, ότι «η Αρχιτεκτονική είναι η τέχνη της ανύψωσης του λίθου»! Έτσι και η εκφραστική τής Αρχιτεκτονικής διεξάγεται (ακριβέστερα, στην αισθητική γλώσσα, «συμβολίζεται») από τη διαδικασία (τον τρόπο) που, νικώντας την βαρύτητα, ανυψώνεται, για να αποτελέσει αρχιτεκτόνημα, αυτός ο λίθος, τόσο ως μορφή όσο και ως περιεχόμενο. Ήδη ως υπαινιγμό τού «τρόπου» αναφέραμε το παράδειγμα τού γοτθικού ναού αφ’ ενός και της Αγια-Σοφιάς αφ’ ετέρου.

Ας παρατηρήσομε πρώτα τον γοτθικό ναό ως Μορφή. Και θεωρώ ως καλύτερο παράδειγμα για την περίπτωση, την «ολοκληρωμένη μορφή γοτθικού ναού», (Εικ.1α) όπως αριστοτεχνικά την παρουσίασε ο διάσημος Γάλλος αρχιτέκτων, πρωτοπόρος στην αναβίωση τής γοτθικής τέχνης και αναστηλωτής γοτθικών έργων, πολυγραφότατος δε ως συγγραφέας, ο Ευγένιος-Εμμανουήλ Viollet-le-Duc. Παρατηρείστε το ατέρμονο εκείνο πλήθος τα, διακεκριμένα απ’ αλλήλων ως αυτόνομες μονάδες, αρχιτεκτονικά στοιχεία που τον συγκροτούν, πόσο βίαια ανυψώνονται, χωρίς συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό στόχο, αν αυτός είναι, (και όφειλε να είναι) η στέγαση τού ναού! Στη βίαιη ανύψωση τού λίθου, ο «στόχος» μοιάζει να χάθηκε κάπου στη διαδρομή, και τίποτε άλλο πια δεν απομένει στα στοιχεία αυτά τού ναού, παρά εναγωνίως και «εν απογνώσει», να ορμούν για να λογχίσουν λες, να διεμβολίσουν ακριβέστερα, τον ουρανό! Ή διαφορετικά, αν ήταν μπορετό, «να τον χαμηλώσουν» (για να τον ακουμπήσουν φυσικά) τον ουρανό, όπως παραστατικά το ερμηνεύει ο Μιχελής. Ως έργο βεβαίως υπεράνθρωπης βίας. Δεν θα ήταν λοιπόν υπερβολή να λέγαμε ότι στο εξωτερικό τού γοτθικού ναού, εναγωνίως επιχειρείται ο «εκβιασμός ενός θαύματος»! Θαύματος αναγκαίου, πλην ανεπίγνωστου… Η αγωνία αυτή βέβαια (ή η απόγνωση) τού εξωτερικού, (τής μορφής δηλ. τού ναού) μετατρέπεται, λέει ο γράφων, σε τραγική στο εσωτερικό, δηλ. στο περιεχόμενό του, όπως, πιστεύω θα φανεί πιο κάτω.

Για σύγκριση πάντως τού αισθητικού φαινομένου στο εξωτερικό τού ναού, παρατηρείστε τον τρόπο που «ανυψώνεται» η Αγια-Σοφιά. (Εικ.2α) Ήρεμη και με μέτρο («το δε καλόν ουκ άμετρον», είπε ένας μακρινός πρόγονος αυτού του ναού, ο Πλάτων) σταδιακή ανύψωση τών αρχιτεκτονικών μελών (όχι μερών) τού ναού, (ενοποιημένων δηλ ως σε «κοινωνία», και όχι «διακεκριμένων» σε μονάδες ατόμων) ως να συναντήσει, τον, και εν επιγνώσει αναμενόμενο υπέρτατο στόχο: Τον ανάερο τρούλο. (Γεγονός βέβαια που γίνεται εντονότερο, όταν αφαιρεθούν οι μεταγενέστερες παρεμβάσεις). 

Αυτά λοιπόν περί μορφής του ναού.

*

Εισερχόμενοι τώρα στο εσωτερικό τού γοτθικού ναού, (στο περιεχόμενο δηλ. τής μορφής) έχομε ως πρώτη δόνηση τη διαπίστωση ότι τα ύψη όπου εκτοξεύονταν τα εξωτερικά στοιχεία τού ναού, καμιά σχέση δεν έχουν με το εσωτερικό του ύψος, το οποίο εμφανίζεται πια, παρότι το ίδιο βίαια εκτοξευόμενο, πολύ υποδεέστερο τού αναμενόμενου. Και αυτή είναι μια πρώτη αισθητική δόνηση αλλά όχι ακόμα τραγική. Η βιαιότητα στο εσωτερικό είναι ακόμα πιο συγκλονιστική. (Εικ. 1β. και 1γ.) όπως το δείχνει όλη εκείνη η ανάλυση τών φερόντων αρχιτεκτονικών στοιχείων, (κιόνων ημικιόνων παραστάδων κλπ) σε πλήθος επιμέρους πολλαπλά στοιχεία, τις νευρώσεις και τα βεργία, (ως μονάδες, ανταγωνιζόμενες, και όχι συν-αγωνιζόμενες) στοιχεία δε από τα οποία ελάχιστα είναι που φτάνουν μέχρι το απώτατο ύψος τής οροφής τού ναού, που είναι υποτίθεται και ο υπέρτατος στόχος.

Πριν προχωρήσομε στην ανάλυση αυτής τής συνθετικής «διαλεκτικής», χρήσιμο είναι να επισημάνομε μια βασική συμβολική διαφορά, ανάμεσα στην αρχιτεκτονική τού Ωραίου και την αρχιτεκτονική τού Υψηλού. Παρατηρείστε τους κίονες π.χ. τού Παρθενώνα: Είναι προφανής ο καλλιτεχνικός συμβολισμός τους, ως «φερόντων» στοιχείων με εναργώς δηλωμένο τον προορισμό: Να στηρίξουν κάποιο «φερόμενο» φορτίο, ένα θριγκό η ένα αέτωμα, γεγονός που καθορίζει και την επιμέρους μορφολογία τους (κοίλες ραβδώσεις, σκοτίες, κιονόκρανα κλπ). Στην Αγια-Σοφιά αντίθετα δεν υπάρχει σαφής διαχωρισμός φερόντων και φερομένων, (γι’ αυτό και οι κίονες δεν έχουν ραβδώσεις, και τα κιονόκρανα προς τούτο γίνονται επιπεδόγλυφα). Διότι εκεί ο συμβολισμός είναι διαλεκτικά αντίθετος. Ο Ναός δεν έχει διακεκριμένα μέρη, αλλά μέλη, που (ως πρόσωπα κοινωνούντα) συμμετέχουν σε μια κίνηση, ήρεμης με βαθιά τη βεβαιότητα, προς τα ύψη, όπου βρίσκεται κυρίαρχος ο τρούλος, και δείχνουν ότι προορίζονται να τον συναντήσουν μάλλον, παρά να τον στηρίξουν. (Εικ. 2β, και 2γ). Γι’ αυτό και ο τρούλος εκείνος φαντάζει να αιωρείται μάλλον εκεί στα ύψη, σε μιαν επαφή ακροδαχτύλων με τα «φέροντα» στοιχεία τού ναού, παρά να «κάθεται» βαρύς σ’ αυτά! Εξ ου και αισθήματα τού Υψηλού (μεγαλοφροσύνης απηχήματα κατά τον Λογγίνο) είναι που δονούν τη ψυχή τού παρατηρητή, καθώς είναι εμφανές ότι το «θαύμα» συντελέστηκε, και είναι παρόν!

Παρόμοια «κίνηση», επιχειρείται βέβαια και στο εσωτερικό τού γοτθικού ναού. Πλην όμως όλη εκείνη η ανάλυση (διάλυση σχεδόν) τών φερόντων στοιχείων σε ατέλειωτες νευρώσεις, διαλύει πρώτον τα μέλη τού ναού σε διαχωρισμένα απ’ αλλήλων μέρη (άτομα, κατά τη δυτική κοσμοαντίληψη τής ατομικότητας), τα οποία, και παρά την εναγώνια, ορμή-τους, δεν φτάνουν όλα στον τελικό στόχο τού ύψους. Και όταν ακόμα, όσα ελάχιστα τον φτάσουν, ουδέν το συνταραχτικό συναντούν εκεί, παρά ένα πλήθος ασήμαντα, μπροστά στα υπόλοιπα στοιχεία τού ναού, μικρά-μικρά και δευτερεύουσας σημασίας σταυροθόλια. (Εικ. 1β και 1γ). Και τότε είναι που το αίσθημα γίνεται τραγικό. Διότι όπως το είπε (έστω και για άλλη περιοχή ψυχικής λειτουργίας) ο Θ. Ζιάκας, ορμήσαμε μεν στα ύψη αναζητώντας τον Θεό, αλλά «εκεί που φτάσαμε, ανακαλύψαμε ότι δεν μπορέσαμε τίποτα να κάνομε». Αυτή λοιπόν είναι η τραγική κατάσταση: Ότι εκεί που φτάσαμε δεν υπάρχει το «αναμενόμενο».3* Ακριβέστερα εκείνο το μέγα μεταφυσικό προσδοκώμενο!

Αυτής τής φύσης λέει ο γράφων, είναι το τραγικό στη γοτθική αρχιτεκτονική. Διότι το προσδοκώμενο που αναζητά ο ναός της, καμιά σχέση δεν έχει με ό,τι αναζητά ο βυζαντινός ναός. Διότι άλλος είναι Θεός τής Ανατολής (που τον αναζητά, όπως υπαινιχθήκαμε πιο πάνω,  μια κοινωνία πρόσωπων) και άλλος ο Θεός τής Δύσης (που τον αναζητά ένα άθροισμα ατόμων). Το γεγονός αυτό ήταν αδιανόητο ακόμα και να το φανταστεί κανείς την εποχή τού Μιχελή, ώστε να αποδεχθεί και την αισθητική παραδοξότητα υποβολής τού τραγικού από την Αρχιτεκτονική. Τη διαφορά αυτή, Ανατολής και Δύσης, την διατύπωσαν όπως προλαμβάνοντας είπαμε, νεαροί τότε, μη ακουόμενος ο Ρωμανίδης το 1957 και μόλις εννοούμενος το 1965 ο Ζηζιούλας. Μόλις δε στις αρχές της επόμενης δεκαετίας (1972), το διατύπωσε με ασυγκάλυπτη πια σαφήνεια ένας τρίτος, νέος επίσης τότε θεολόγος, και κορυφαίος τώρα στοχαστής, ο Χρήστος Γιανναράς. Ότι, «στον Θεό τής νοησιαρχίας (τού Άνσελμου και τού Ακινάτη) ο άνθρωπος δεν μπορεί να προσευχηθεί, ούτε να τον λατρέψει». Πόσο μάλλον, λέει ο γράφων, να τον συναντήσει, έστω και βίαια ορμώντας σ’ εκείνα τα ύψη τής γοτθικής αρχιτεκτονικής…  

Ένα Θεό που πιο πολλή σχέση φαίνεται να έχει με τον θεό Βόταν τής γερμανικής μυθολογίας. Θεός υποταγμένος σε υπέρτερή του δύναμη, έστω κι αν αυτή είναι η καλούμενη «θεία δικαιοσύνη του».4* Και αυτό ακριβώς το τραγικό είναι που εκφράζει, εκφεύγοντας από τους τρέχοντες αισθητικούς κανόνες, η γοτθική αρχιτεκτονική. Με τρόπο μάλιστα, ως έργο τέχνης, θαυμαστό, το οποίο τολμώ να πω ότι, σε πρωτοτυπία, καμιά άλλη αρχιτεκτονική που έκτοτε παρήγαγε η φραγκοτευτονική Ευρώπη, δεν μπορεί να τον υπερβάλει. Κι ας ο αναγεννησιακός ιστορικός τής τέχνης (τού Κουατροτσέντο) διάσημος Τζόρτζιο Βαζάρι τόσο την περιφρόνησε, αποκαλώντας την «έργο βαρβάρων» (εξ ου και το όνομα που της απένειμε, «γοτθική»). Και όμως, εκτός από το αναμφισβήτητο γεγονός ότι είναι ο μόνος πρωτότυπος αρχιτεκτονικός ρυθμός που παρήγαγε η Ευρώπη, είναι και αυτός που άριστα εκφράζει, και μάλιστα στον χώρο τής τέχνης, δηλ. του αναμφισβητήτως αληθούς, ό,τι χαρακτηρίζει το ευρωπαϊκό πνεύμα: Την τραγική ερημιά τής νοησιαρχίας!

 *Αρχιτέκτων. Διδάκτωρ τού ΕΜΠ

1*. Η εν λόγω φροντιστηριακή εργασία παρουσιάστηκε μεν το 1965. Ο Μιχελής όμως πέθανε το 1969, στις 11 Νοεμβρίου.

2*Λογγίνου: «Περί Ύψους», στη μετάφραση Κιουσόπουλου.

3*. Και λέει ο γράφων ότι ορθώς διαισθάνεται ο Θ. Ζιάκας, λέγοντας πως: «Το γοτθικό τραγικό μου φαίνεται εντελώς διαφορετικό: είναι η «τεκτονική» (γνωστικιστική) ατομικότητα που προσπαθεί να διεμβολίσει τον ουρανό της καθολικής-θεϊκής δεσποτείας».

4*. Αυτόν που, τελευτώντος τού 19ου αιώνα, αναγκάστηκε ο Φρειδερίκος Νίτσε να θανατώσει…. Και ας μου συγχωρήσει ο αναγνώστης το αποτόλμημα, φοβούμαι πως ένα τέτοιο, «μονόφθαλμο, θυελλώδη και ακάματο οδοιπόρο» θεό Βόταν, (όπως τον περιγράφει ο Σπύρος Κυριαζόπουλος στη δική του διδακτορική διατριβή, 1957), Θεό «μεγαλοδύναμο όχι παντοδύναμο» όπως ο ίδιος τον αποκαλεί, είναι, που αποφάσισε ο μεγάλος μας Νίκος Καζαντζάκης να «σώσει», ως salvator dei, (στην «Ασκητική») μετά που τον είχε θανατώσει ο «δάσκαλός» του…

Advertisements

Η αλλαγή τοπωνυμίων στην κατεχόμενη Κύπρο ως μέσο τουρκοποίησης

Πόσοι άραγε από τους πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας έχουν ενδιατρίψει, έστω και επιδερμικά, στο θέμα της αλλαγής των τοπωνυμίων στην κατεχόμενη πατρίδα μας; Θέλοντας και μη, ασχοληθήκαμε όλοι με το σχέδιο Ανάν και τις απαράδεκτες πρόνοιές του. Πολύ λίγοι, οφείλουμε να πούμε, ασχολήθηκαν με την υιοθέτηση από τα Ηνωμένα Έθνη, μέσω του σχεδίου Ανάν, των τοπωνυμιών που έδωσαν οι Τούρκοι κατακτητές και το ψευδοκράτος, στα κατακτημένα εδάφη μας.

Η Μόνιμη Κυπριακή Επιτροπή Τυποποίησης Γεωγραφικών Ονομάτων (Μ.Κ.Ε.Τ.Γ.Ο.) καταγγέλλει συστηματικά, την αυθαίρετη μετονομασία των ιστορικών τοπωνυμίων του νησιού. Η μεθοδευμένη αυτή ενέργεια εντάσσεται στα ευρύτερα σχέδια των Τούρκων για τελική τουρκοποίηση της κατεχόμενης γης μας. Εξίσου εγκληματική και ανήθικη είναι η συμπερίληψη των ονομάτων, που έδωσαν οι Τούρκοι κατακτητές, στους χάρτες που επισυνάπτονται στο σχέδιο Ανάν, χωρίς οποιαδήποτε άλλην αναφορά. Ως εκ τούτου, είναι πασιφανές ότι το σχέδιο Ανάν υιοθετεί πλήρως τις παράνομες αυτές μετονομασίες, τις οποίες χαρακτηρίζει ο σωβινισμός και η προκλητικότητα. Ο κάθε Κύπριος πολίτης θα πρέπει να γνωρίζει αυτές τις πτυχές της Τουρκικής προκλητικότητας, για να ξέρει με τι θα βρεθεί αντιμέτωπος σε μια μελλοντική λύση, με βάση το σχέδιο Ανάν. Πως θα αντιδράσουν για παράδειγμα οι πρόσφυγες από τον Άγιο Γεώργιο Κερύνειας, αν μάθουν ότι σε λύση με βάση το σχέδιο Ανάν, το χωριό τους θα ονομάζεται ‘ Karaoglanoglu ‘; Πως θα αντιδράσουν, όταν θα μάθουν ότι οι Τούρκοι έδωσαν αυτό το όνομα στο χωριό τους, για να τιμήσουν Τούρκο στρατιωτικό, που σκοτώθηκε εκεί κατά την τουρκική εισβολή;

Η περίπτωση του Αγίου Γεωργίου Κερύνειας δεν είναι η μόνη. Όλων των χωριών, όλων των τοποθεσιών τα ονόματα έχουν μετονομαστεί. Τους έχουν δοθεί τούρκικα ονόματα, άσχετα με την ιστορική και παραδοσιακή ονομασία τους. Ειδική μνεία θα πρέπει να γίνει για τη μετονομασία χωριών με ονόματα αγίων: Άγιος Βασίλειος – ‘ Turkeli ‘, Άγιος Ιάκωβος – ‘ Altinova ‘, Άγιος Συμεών – ‘ Avtepe ‘, Άγιος Θεόδωρος – ‘ Cayirova ‘, Αγία Τριάδα – ‘ Sipahi ‘, Άγιος Σέργιος – ‘ Yeni Bogazici ‘, Άγιος Ανδρόνικος – ‘ Yesilkoy ‘, κ.α. Υπάρχουν χωριά στα οποία έδωσαν ονόματα που κάποιος θα μπορούσε κάλλιστα να ισχυριστεί ότι είναι ωρολογιακές βόμβες έτοιμες να τινάξουν στον αέρα την εύθραυστη ειρήνη που υποτίθεται ότι θα προκύψει. Κλασικό παράδειγμα, το τουρκοκυπριακό χωριό Γαλάτεια, στο οποίο έδωσαν το όνομα του τουρκικού στρατού εισβολής, ‘ Mehmetzik ‘. Τούρκοι πολιτικοί και στρατιωτικοί έχουν ‘τιμηθεί’ για τις υπηρεσίες τους προς το τουρκικό έθνος με αυτόν τον τρόπο. Αν δεχθούμε το έκτρωμα του Ανάν, τα κλεμμένα εδάφη μας θα φέρουν το όνομά τους, νόμιμα και μόνιμα πλέον. Οι Τούρκοι φρόντισαν να αφήσουν αναλλοίωτα μόνο τα ονόματα που έχουν γι αυτούς σημαντική τουριστική και οικονομική αξία: Kyrenia , Soli , Famagusta κ.τ.λ.

Οι τολμηροί που υποτίθεται ότι θα επιστρέψουν στο ‘τουρκοκυπριακό συνιστών κράτος’ θα είναι υποχρεωμένοι να ανεχθούν, εκτός από όλες τις άλλες ταπεινώσεις και εκπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματά τους, την αυθαίρετη παράνομη μετονομασία των τοπωνυμιών. Ας μην υποτιμήσει κανείς, πρωτίστως πολιτικοί μας, τη σοβαρότητα του θέματος. Τα διαβήματα που έγιναν από την Μ.Κ.Ε.Τ.Γ.Ο. και την Κυπριακή Δημοκρατία προς τον ίδιο τον Ο.Η.Ε., δεν έχουν αποτρέψει την συμπερίληψη των αλλαγών των τοπωνυμίων στο σχέδιο Ανάν. Δυστυχώς το θέμα δεν βρίσκεται καν στις δημόσιες συζητήσεις. Ο λαός όμως θα πρέπει να γνωρίζει. Μέρος του εφιάλτη στον οποίο θα ζήσουν οι τολμηροί, που θα θελήσουν να επιστρέψουν, θα οφείλεται και στα προβλήματα που θα απορρέουν από τις αλλαγές των τοπωνυμίων. Κάποια ερωτήματα ελπίζουμε να μην χρειαστεί να απαντηθούν στην πράξη: Θα δικαιούνται οι Ελληνοκύπριοι που θα επιστρέψουν να χρησιμοποιούν στην αλληλογραφία τους τα παραδοσιακά ελληνικά τοπωνύμια; Θα διεκπεραιώνουν οι ταχυδρομικές αρχές την αλληλογραφία τους, εάν σε αυτήν αναγράφονται τα παραδοσιακά ελληνικά τοπωνύμια; Τι θα γίνεται όταν θα πρέπει να συμπληρωθούν έντυπα, όπως αιτήσεις, συμμετοχή σε εκδηλώσεις, βιογραφικά σημειώματα κ.τ.λ.; Τι θα αναγράφουν ο πινακίδες των σχολείων, γραφείων, κυβερνητικών κτηρίων, οι οδοδείκτες και οι οδικές πινακίδες, οι τουριστικοί και γεωγραφικοί χάρτες;

Ίσως τελικά όλα να έχουν προβλεφθεί με τέτοιον τρόπο, από τους κατακτητές μας, αλλά και από τους υψηλούς προστάτες τους, ούτως ώστε να μην υπάρχουν τελικά αυτοί οι τολμηροί που θα επιστρέψουν. Τα έχουν σχεδιάσει με τέτοιο τρόπο, ώστε να πετύχουν την πλήρη τουρκοποίηση των κατεχομένων, με προοπτική σταδιακής τουρκοποίησης ολόκληρης της Κύπρου. Ούτε και οι υπόλοιποι Έλληνες της Κύπρου θα μπορέσουν να αντέξουν για πολύ τις αβάστακτες για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, πρόνοιες του σχεδίου Ανάν.

Ας ξυπνήσουμε επιτέλους! Τα σατανικά σχέδια σε βάρος της πατρίδας μας, βρίσκονται στο τελικό στάδιο της υλοποίησης.

3/3/2005
Πανίκος Ελευθερίου
Άσσια – Κατεχόμενη Αμμόχωστος
Εταιρεία Μελέτης Ελληνικών Θεμάτων

Οι Ελληνικές ρίζες της Παλαίπαφου

του Βάσου Καραγιώργη

Η αυτογνωσία είναι στοιχείο απαραίτητο για κάθε λαό κάθε εποχής, κυρίως όμως για μας σήμερα που διανύουμε μια κρίσιμη καμπή στην ιστορική μας πορεία. Τι είμαστε και γιατί, κυρίως όταν η ταυτότητά μας αμφισβητείται, δεν μπορεί να βασίζεται πάνω σε συναισθηματική συνθηματολογία, που για πολλές, δυστυχώς, δεκαετίες κυριάρχησε στα σχολεία μας και στην πολιτική μας ζωή, αλλά πάνω στα αδιάσειστα θεμέλια της επιστημονικής αλήθειας. Νηφάλια και χωρίς να προκαλεί, η επιστήμη διευκρινίζει κάθε σκοτεινή σελίδα του παρελθόντος, βοηθά να αντιληφθούμε προβλήματα του παρόντος και καθοδηγεί λαούς στα ιστορικά τους πεπρωμένα. Εξηγεί ιστορικά φαινόμενα, δόξας αλλά και καταστροφής, κι όποιος τη γνωρίζει και τη μελετά διαρκώς, μπορεί ν’ αποφύγει παραστρατήματα.

Δεν είναι τυχαία που διάλεξα το θέμα αυτής της ομιλίας ανάμεσα σε δυο μεγάλες εθνικές επετείους. Και ίσως δεν είναι τυχαία που η Πολιτιστική Εστία Πάφου μου ζήτησε να κάνω σήμερα αυτή την ομιλία.

Η Πάφος, μαζί με τη Σαλαμίνα, αποτελούν αναμφίβολα τα πιο σημαντικά κέντρα στην Ιστορία του Κυπριακού Ελληνισμού. Οι λόγοι είναι ποικίλοι, ιστορικοί, γεωγραφικοί. ΣΙ αυτή τη διάλεξη θα σκιαγραφήσω μόνο τη θέση της Πάφου, που είναι ίσως και η λιγότερο γνωστή. Πάφο θεωρώ

το μείζονα χώρο, από τον Κόλπο των Κοραλλίων ως την Παλαίπαφο (Κούκλια). Μια περιοχή που κατοικήθηκε από την 4η χιλιετία π.Χ., χωρίς καμιά διακοπή ως σήμερα. Όταν οι Μυκηναίοι Έλληνες άρχισαν να εγκαταλείπουν τη φθίνουσα Πελοπόwησο γύρω στα 1200 Π.Χ. και ξανοίχτηκαν με τα καράβια τους στο πέλαγο σε αναζήτηση νέων πατρίδων, η Παφιακή ακτή τούς δέχτηκε πρώτη. Κι αυτό βέβαια δεν είναι τυχαίο. Αν λάβουμε υπόψη πως οι πρώτοι Αχαιοί (όπως συνηθίζουμε να αποκαλούμε τους Μυκηναίους Έλληνες) έφθασαν στο νησί μας αφού πέρασαν από τα Δωδεκάνησα, η δυτική ακτή της Κύπρου ήταν η πρώτη στεριά που αντίκρισαν. Οι δυο αμμώδεις κόλποι που αγκαλιάζουν τη χερσόνησο που είναι σήμερα γνωστή ως Μάα-Παλαιόκαστρο, φιλοξένησαν τα ελληνικά καράβια και στην άγονη χερσόνησο κτίστηκαν τα πρώτα ελληνικά σπίτια και τα πρώτα οχυρά (Εικ. 1).eik_1

Η αρχιτεκτονική στον οικισμό της Μάας έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με την αρχιτεκτονική του Αιγαίου. Το οχυρωματικό τείχος στο στενότερο σημείο της χερσονήσου αποτελείται από δύο παράλληλες σειρές ογκολίθων, με αργούς λίθους ανάμεσά τους. Το άνω μέρος ήταν κτισμένο με πλίνθους. Χαρακτηριστική είναι η πύλη, που θυμίζει ανάλογη αρχιτεκτονική στο Αιγαίο αλλά και στην Ανατολία. Παρόμοια τείχη, που συνήθως αποκαλούνται «κυκλώπεια», ανακαλύφθηκαν στην Έγκωμη, στο Κίτιο και στη Σίντα της επαρχίας Αμμοχώστου, και αποδίδονται τους Αχαιούς αποίκους που εγκαταστάθηκαν σε διάφορα μέρη της Κύπρου. Ένα άλλο χαρακτηριστικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής της Μάας είναι η ύπαρξη κεντρικών εστιών σε κοινόχρητους χώρους που για πρώτη φορά εμφανίζονται στο νησί στις αρχές του 120υ αι. Π.Χ. Τις βλέπουμε επίσης στην Έγκωμη και αλλού και χωρίς αμφιβολία αντιγράφουν τις κεντρικές εστίες των «μεγάρων» του Αιγαίου, όπως π.χ. στην Πελοπόwησο αλλά και στην Κρήτη. Οι Αχαιοί έφεραν επίσης μαζί τους ένα άλλο αρχιτεκτονικό στοιχείο, το λουτρό με λουτήρες (ασαμίνθους) από ασβεστόλιθο ήπηλό. Τους συναντούμε στην Έγκωμη και στην Πύλα-Κοκκινόκρεμο, ένα άλλο οχυρωμένο οικισμό κοντά στη νοτιο-ανατολlκή ακτή της Κύπρου, που είχε ακριβώς την ίδια ιστορία με τη Μάα.

Σ’ ένα οχυρωμένο οικισμό δεν αναμένει κανείς να βρει αντικείμενα πολυτελείας. Η άφθονη κεραμεική (ιδίως τα κύπελλα και οι σκύφοι) που βρέθηκαν στη Μάα, είναι πιστά αντίγραφα της κεραμεικής του Αιγαίου των αρχών του 120υ αι. π.Χ., καμωμένα από ντόπιο πηλό, τόσο στα σχήματα όσο και στο διάκοσμο. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η ανεύρεση στη Μάα μιας χειροποίητης και αδιακόσμητης κεραμεικής (που είναι γνωστή ως βαρβαρική) και εμφανίζεται λίγα χρόνια πριν (τέλη του 13ου αι. π.Χ.) στο Αιγαίο. Τη χρησιμοποιούσαν ίσως για την παρασκευή ειδικών φαγητών. Οπωσδήποτε δεν είναι το είδος της κεραμεικής που μπορούσε να εισαχθεί στο νησί χάριν της ιδιαίτερης ομορφιάς της. Οι κάτοικοι της Μάας γνώριζαν τη μεταλλουργία, κατασκεύαζαν χάλκινα βέλη και άλλα όπλα, καθώς και εξαρτήματά ιπποσκευής. Τα επίχρυσα καρφιά ενός σπαθιού που βρέθηκαν στους οικισμούς θυμίζουν παρόμοια σπαθιά από τη Μυκηναϊκή Ελλάδα.

Όλα τα πιο πάνω αποδεικνύουν πως η Μάα είναι ένας οχυρωμένος οικισμός που κτίστηκε στις αρχές του 120υ αι. π.Χ. από ξένους αποίκους που ήλθαν από το Αιγαίο, φέρνοντας μαζί τους πολλά στοιχεία του δικού τους πολιτισμού. Δεν ήταν σίγουροι για τις διαθέσεις του ντόπιου πληθυσμού, γι’ αυτό και οχυρώθηκαν, όπως συμβαίνει συχνά σε παρόμοιες περιπτώσεις σε κάθε περίοδο. Είχαν, όπως ήταν ‘φυσικό, σχέσεις και ανταλλαγές με το γειτονικό αγροτικό πληθυσμό, όπως διαπιστώνουμε από αρκετά αντικείμενα κυπριακής κατασκευής. Η χερσόνησος της Μάας δεν είχε καλλιεργήσιμη γη και προφανώς καλλιεργούσαν τη γύρω περιοχή. Για την υδατοπρομήθειά τους ήταν υποχρεωμένοι να βγαίνουν έξω από τα τείχη του οικισμού και να μεταφέρουν νερό από την αέwαηβρύση στα ανατολικά του οικισμού, που είναι γνωστή σήμερα ως «η βρύση της Μάας». Αποθήκευαν το νερό σε μεγάλα πιθάρια, που πάμπολλα βρέθηκαν κατά χώραν σε διάφορα μέρη του οικισμού.

Εκτός από 3-4 κατοικίες, που ανήκαν ασφαλώς στην άρχουσα τάξη, οι περισσότερες κατοικίες ήταν εuτελείς, με ένα ή δύο δωμάτια. Ιδιαίτερη σημασία έδιναν στην άμυνα, γι’ αυτό και δίπλα στο τείχος, και στα δυο άκρα της χερσονήσου, υπήρχαν παρατηρητήρια για να προφυλάγονταl από ύποπτες κινήσεις, ιδίως από την έλευση πειρατών από τη θάλασσα.

Για πενήντα περίπου χρόνια έμειναν στη Μάα-Παλαιόκαστρο οι Αχαιοί, και στο διάστημα αυτό σταθεροποίησαν τη θέση τους, το ίδιο όπως και άλλοι ομοεθνείς τους σ’ άλλα μέρη του νησιού. Δεν είναι εύκολο να συλλάβουμε την εικόνα της μεγάλης εξόδου από το Αιγαίο γύρω στα 1200 Π.Χ. αν δε λάβουμε υπόψη και την εγκατάσταση Αχαιών στη Συροπαλαιστινιακή ακτή. Η αρχαιολογική σκαπάνη έχει πρόσφατα φέρει στο φως συγκλονιστικές μαρτυρίες για το μέγεθος και τη γεωγραφική έκταση της εξόδου των Ελλήνων, που είναι ο πρόδρομος, κατά κάποιο τρόπο, των κατακτήσεων της εποχής του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Δεν θα εξετάσουμε εδώ το γιατί δεν ρίζωσε στη νότια Μικρά Ασία, τη Συρία και την Παλαιστίνη ο Ελληνισμός το 120 αιώνα, όπως ρίζωσε στην Κύπρο. Αυτό είναι ένα θέμα που καθημερινά φωτίζεται περισσότερο από αρχαιολογικές μαρτυρίες και που σύντομα, ελπίζουμε, θα ανοίξει νέους ορίζοντες στις γνώσεις μας για την ιστορία της παρουσίας του Ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο. Μπορούμε να πούμε με συντομία ότι αυτό που έσωσε το ελληνικό στοιχείο του 120υ αι. π.Χ. στην Κύπρο είναι η ενίσχυσή του γύρω στα 1100 Π.Χ. από νέα κύματα αποίκων από το Αιγαίο. Είναι τότε που ένιωσαν οι Έλληνες αρκετά ισχυροί ώστε να ιδρύσουν δικές τους πόλεις, με δικούς τους βασιλείς wanaktes (όπως είναι γνωστοί στη Μυκηναϊκή Ελλάδα). Έτσι ιδρύονται η Σαλαμίνα δίπλα στην Έγκωμη που εγκαταλείφθηκε, η Λάπηθος, ΟΙ Σόλοι και άλλες νέες πόλεις που αποτέλεσαν τα δέκα βασίλεια της Κύπρου κατά τους ιστορικούς χρόνους. Μ’ αυτό τον τρόπο εξηγείται και η μυθική παράδοση, σύμφωνα με την οποία, μετά το τέλος του Τρωικού Πολέμου, Έλληνες ήρωες ήλθαν στην Κύπρο και ίδρυσαν πόλεις, όπως ο Τεύκρος τη Σαλαμίνα, ο Πράξανδρος την Κερύνεια, ο Δημοφών τη Λάπηθο, ο Αγαπήνορας την Πάφο Κ.Ο.Κ. Για μιά ακόμη φορά επαληθεύει ο μύθος, γιατί πίσω από κάθε μύθο βρίσκεται πάντα μια ιστορική αλήθεια.

Το ίδιο δεν συνέβη με τα διάφορα άλλα κέντρα της Συρίας και της Παλαιστίνης όπου εγκαταστάθηκαν Αχαιοί κατά τις αρχές του 120υ αι. Π.Χ. Και σ’ αυτά τα κέντρα απαντούν τα ίδια πολιτιστικά στοιχεία, στην τέχνη και στην αρχιτεκτονική, που είδαμε στην περίπτωση της Μάας. Σιγά – σιγά όμως οι Αχαιοί της Συροπαλαιστίνης αφομοιώνονται από τον ντόπιο πληθυσμό γιατί δεν ενισχύθηκαν με νέους αποίκους κατά τον 11 ο αιώνα π.Χ., όπως συνέβη με την Κύπρο. Αλλιώς και σ’ αυτή την περιοχή θα ανθούσε σήμερα ο Ελληνικός πολιτισμός όπως και στην Κύπρο.

Αν η Μάα-Παλαιόκαστρο υπήρξε η προβλήτα όπου πάτησαν το πόδι τους για πρώτη φορά οι Έλληνες, στην Παλαίπαφο ρίζωσαν και δημιούργησαν. Σημαντικό αστικό κέντρο η Παλαίπαφος αιώνες πριν από τους Αχαιούς, είχε σχέσεις τόσο με την Ανατολή όσο και με το Αιγαίο. Πρόσφατες ανακαλύψει ς δείχνουν πως ήταν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του νησιού, κυρίως το 160 και 150 αιώνα, και είχε εμπορικές σχέσεις με την Αίγυπτο, τη Συρία και Παλαιστίνη. Με την άφιξη των Αχαιών δίδεται νέα ώθηση στην ανάπτυξη της οικονομίας και των τεχνών. Εισάγονται νέες ιδέες, κυρίως στη μεταλλουργία και μεταλλοτεχνία, όπως δείχνουν πρόσφατες ανακαλύψεις. Το αρχαιότερο πολιτιστικό υπόβαθρο της Παλαιπάφου δεν παραμερίστηκε, τουναντίον εξελίχθηκε. Στις αρχές του 120υ αιώνα π.Χ. κτίστηκε μεγαλοπρεπές ιερό της Μεγάλης Θεάς, που στα ιστορικά χρόνια ταυτίστηκε με την Αφροδίτη (Εικ. 2). Η λατρεία της θεάς αυτής που σχετίζεται με τη γονιμότητα, είχε βαθειές ρίζες στην περιοχή της Πάφου, ήδη στην 4η χιλιετία, όπως δείχνουν οι πρόσφατες ανασκαφές στο Χαλκολιθικό οικισμό Κισσόνεργα. Το ιερό αυτό της Μεγάλης Θεάς έγινε κέντρο λατρείας με παγκύπρια ακτινοβολία και σε μεταγενέστερες περιόδους απέκτησε τεράστια πολιτική δύναμη. Γύρω από τη λατρεία της Θεάς αναπτύχθηκαν πολιτιστικές εκδηλώσεις, που θα ‘χαν την αρχή τους στο μυθικό βασιλιά της Πάφου Κινύρα, γνωστό στον Όμηρο και στον Πίνδαρο. Χαρακτηριστικό της ακτινοβολίας της Πάφου είναι το γεγονός πως ο Ησύχιος την αναφέρει μαζί με τους Δελφούς ως τον «Ομφαλό της Γης»..eik_2

Ο υλικός πολιτισμός της Παλαιπάφου των αρχών του 120υ αι. έχει καταφανή την Αιγαιακή επίδραση, ιδίως στην κεραμεική, αλλά και στη μεταλλοτεχνία. Στο ιερό της Αφροδίτης βρέθηκαν πέτρινα «κέρατα καθοσιώσεως», που αποτελούν το κατ’ εξοχήν θρησκευτικό σύμβολο της Μινωικής Κρήτης, απ’ όπου θα ήλθαν μερικοί από τους αποίκους των αρχών του 120υ αι. Π.χ. Τέτοια σύμβολα βρέθηκαν και σ’ άλλα μέρη τηςΚύπρου, όπως για παράδειγμα στη Μύρτου, κοντά στη βορειο-δυτική ακτή, στο Κίτιο και στην Πύλα-Κοκκινόκρεμο. Τα θρησκευτικά σύμβολα μεταφέρονται βέβαια από ανθρώπους που τα αναγνωρίζουν και τα πιστεύουν και δεν αποτελούν είδος εμπορικών ή πολιτιστικών ανταλλαγών.

Δεν θα ασχοληθώ με θέματα που υπάγονται στη σφαίρα του μύθου. Θ’ αναφέρω μονάχα μερικά χαρακτηριστικά φαινόμενα που τα γνωρίσαμε πρόσφατα και που συνδέονται άμεσα με το θέμα μας. Μια τυχαία ανασκαφή της Νεκρόπολης των Πρώιμων Γεωμετρικών χρόνων στη θέση Σκάλες, στα νοτιοανατολικά του χωριού Κούκλια, έφερε στο φως πλουσιότατα κτερίσματα που μας ανάγκασαν να αναθεωρήσουμε τις απόψεις μας για την ιστορία και αρχαιολογία όχι μόνο της Πάφου αλλά και ολόκληρης της Κύπρου. Πολύ λίγα γνωρίζαμε για την περίοδο του 11 ου και του 100υ αιώνα Π.χ. η οποία στον Αιγαιακό χώρο είναι χαρακτηριστικά γνωστή ως «οι σκοτεινοί αιώνες», περίοδος φτώχειας και αναλφαβητισμού. Όχι όμως και στην Πάφο και γενικότερα στην Κύπρο. Φαίνεται πως η κάθοδος των Αχαιών αποίκων στην Κύπρο δεν ήταν ένα μεμονωμένο φαινόμενο που περιορίζεται στα τέλη του 130υ και στις αρχές του120υ αιώνα Π.χ. – κύματα Αχαιών θα έφθαναν στο νησί σ’ όλη τη διάρ¬κεια του 120υ αιώνα και στις αρχές του 11 ου.

Δεν είναι εύκολο να προσδιορίσουμε την έκταση της Παλαιπάφου κατά τον 11 ο αιώνα Π.χ. και συνεπώς ούτε και τον πληθυσμό της πόλης. Αν όμως λάβουμε υπόψη την έκταση των νεκροταφείων της, ιδίως τώρα με την ανακάλυψη του νέου νεκροταφείου στη θέση Πλάκες, η Παλαίπαφος πρέπει νάταν μιά από τις μεγαλύτερες σε έκταση και πληθυσμό, αν όχι η μεγαλύτερη, πόλη της Κύπρου.

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως στις αρχές του 11 ου αιώνα Π.χ. κάνουν την εμφάνισή τους στην Κύπρο οι πρώτοι τάφοι καθαρά Μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής, λαξευμένοι στο βράχο, με στενόμακρο «δρόμο»και τετράπλευρο μικρό θάλαμο (Εικ. 3). Τέτοιοι τάφοι, που είναι γνωστοί στη Μυκηναϊκή Ελλάδα και στην Κρήτη, βρέθηκαν και σ’ άλλα μέρη του νησιού, όπως στη Σαλαμίνα, στο Κούριο, στη Λάπηθο, στην Αμαθούντα.

eik_3

Έτσι μπορούμε να συμπεράνουμε πως η άφιξη και εγκατάσταση Ελλήνων στο νησί ήταν καθολική, και δεν περιορίστηκε μόνο σε μερικά μεμονωμένα αστικά κέντρα. Είναι τότε που εμφανίζεται για πρώτη φορά η καύση των νεκρών, ταφικό έθιμο που ασφαλώς προέρχεται από το Αιγαίο. Παρόλο που η καύση των νεκρών είναι περιορισμένη, όπως εξάλλου και στον Αιγαιακό χώρο, εν τούτοις τη συναντούμε στην Παλαίπαφο και στο Κούριο, σε περιπτώσεις «αριστοκραTlκών» τάφων.

Αν ο 12ος αιώνας είναι ο αιώνας της μαζικής άφιξης των Αχαιών, ο 110ς είναι η περίοδος της δημιουργίας τους. Κι αυτό δεν το συμπεραίνουμε μόνο από εύγλωττη μαρτυρία των κεραμεικών ρυθμών, που εμπνέονται κυρίως από την Αιγαιακή κεραμεική από τις αρχές κιόλας του 120υ αιώνα π.χ., αλλά και από ένα άλλο φαινόμενο, τη γλώσσα. Για πρώτη φορά μπορούμε να πούμε τώρα με βεβαιότητα πως τον 11 ο αιώνα Π.χ. η ελληνική γλώσσα ήταν σε χρήση στην Πάφο. Αυτό είναι η πιο αδιάσειστη μαρτυρία για την Ελληνική παρουσία στο νησί τουλάχιστο από τον 11 ο αιώνα. Μπορεί να πει κανείς πως η αλλαγή των ρυθμών στην τέχνη μπορεί να είναι αποτέλεσμα ανταλλαγών ή άλλων επαφών, η γλώσσα όμως προϋποθέτει ζωντανή παρουσία. Πάνω σ’ ένα χάλκινο οβελό, που βρέθηκε σε τάφο του 11 ου αιώνα Π.χ. στη θέση Σκάλες, υπάρχει μια εγχάρακτη επιγραφή στο Κυπριακό Συλλαβάριο (το αρχαιότερο δείγμα του Συλλαβαρίου που βρέθηκε ως τώρα) (Εικ. 4). Με τη βοήθεια του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σορβόνης Olivier Masson, η επιγραφή αυτή αποκρυπτογραφήθηκε ως εξής: O-pe-Ie-ta-u = (του) Οφέλτου. Ένα κύριο όνομα που απαντάται κυρίως στην Αρκαδία, ,στη γενική πτώση: (ο οβελός του) Οφέλτου. Σύμφωνα με τους ειδικούς φιλολόγους, ο τύπος της γενικής σε -U είναι χαρακτηριστικό της αρκαδικής διαλέκτου, ενώ στην κοινή Μυκηναϊκή θα ανέμενε κανείς μια γενική σε -ο. Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ σημαντικό για τις ρίζες της κυπριακής διαλέκτου, και έρχεται να επιβεβαιώσει την αρκαδική προέλευσή της, γεγονός που γνωρίζουμε ως τώρα μόνο από κείμενα της Αρχαϊκής – Κλασικής περιόδου. Μπορούμε τώρα να πούμε με βεβαιότητα ότι τον 11 ο αιώνα Π.Χ. στην Πάφο μιλιόταν η αρκαδική διάλεκτος, γεγονός με ευρύτατη σημασία, που αποτέλεσε και τη βάση των συζητήσεων σε πολλά διεθνή συμπόσια και δημοσιεύσεις.

eik_4

Για πολλοστή φορά έρχεται η αρχαιολογία να επιβεβαιώσει και το μύθο: Ξέρουμε πως ο μυθικός ιδρυτής της Πάφου ήταν ο Αγαπήνωρ, βασιλιάς της Τεγέας της Αρκαδίάς. Από τον Παυσανία μαθαίνουμε πως στην εγέα υπήρχε’ ναός της Αφροδίτης Παφίας και πως η κόρη του Αγαπήνορα Λαοδίκη έστειλε πολύτιμο πέπλο στο ναό της Αθηνάς Αλέας στην Αρκαδία, με την επιγραφή: «Λαοδίκης όδε πέπλος έα δ’ άνέθηκεν Άθηνα πατρίδ’ ές εύρύχορον Κύπρου άπό ζαθέης» (αυτός είναι ο πέπλος της Λαοδίκης, τον αφιέρωσε στην Αθηνά, στελλοντάς τον στην ευρύχωρη πατρίδα της από την ιερή Κύπρο). Η πιο πάνω ανακάλυψη είναι ίσως η πιο σημαντική που έχει γίνει τα τελευταία χρόνια για την ιστορία της πρώιμης Ελληνικής παρουσίας στην Κύπρο.

Οι τάφοι στη νεκρόπολη της θέσης Σκάλες αποδεικνύουν πως ενώ η Κυρίως Ελλάδα διένυε την περίοδο των «σκοτεινών αιώνων», στην Κύπρο υπήρχε ευημερία και ανάπτυξη, που οφειλόταν από τη μια στην καινούργια δημιουργική πνοή που έφεραν μαζί τους οι Έλληνες και από την άλλη στη συνέχιση των εμπορικών συναλλαγών με την Εγγύς Ανατολή.

Στους τάφους του 11 ου και 100υ αι. π.χ. στην Παλαίπαφο βρέθηκαν πλούσια κτερίσματα. Η κεραμεική είναι ευφάνταστη και συχνά παρουσιάζει ομοιότητες με την κεραμεική της Κρήτης του 11 ου αιώνα. Αξιοπρόσεκτοι είναι οι ζωόμορφοι ασκοί και οι οlνοχόες με ανθρωπόμορφη προχοή (Εικ. 5-6). Στους τάφους ανδρών αφθονούν τα όπλα: χάλκινα και σιδηρά. Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα σιδηρά ξίφη, αλλά Μυκηναϊκού τύπου (Εικ. 7-8). Είναι σήμερα γενικά αποδεκτή η θεωρία ότι η χρήση του σιδήρου για την κατασκευή όπλων εισήχθη στην κυρίως Ελλάδα από την Κύπρο. Εκτός από αυτή τη νέα «τεχνολογία», οι Έλληνες και τα παιδιά τους που έζησαν τον 110 αιώνα στην Κύπρο μεταναστεύοντας στο Αιγαίο, μετέφεραν και άλλους ρυθμούς στη μεταλλοτεχνία, όπως π.χ. τους χάλκινους τρίποδες (Εικ. 9) που αφθονούν στην Κύπρο και απομιμήσεις τους απαντούμε κυρίως στην Κρήτη.

eik_5_6

Στον τάφο της περιοχής Σκάλες, όπου βρέθηκε ο οβελός του Οφέλτη, ανακαλύφθηκε μέσα στο θάλαμο ασάμινθος (μπανιέρα) από ασβεστόλιθο. Δεν περιείχε ταφή, αλλά τοποθετήθηκε στον τάφο για να χρησιμοποιηθεί από το νεκρό στη δεύτερη ζωή (Εικ. 10). Παρόμοιοι ασάμινθοι βρέθηκαν πρόσφατα και σ’ άλλοuς τάφοuς της νεκρόπολη ς τηςΠαλαιπάφοu καθώς και σε τάφο του Κουρίου της ίδιας περιόδου.

eik_7_8_9_10

Στοuς τάφους γuναικών βρέθηκαν πάμπολλα χρυσά και αργuρά κοσμήματα: πόρπες, ρόδακες από λεπτά φύλλα χρuσού ποu διακοσμούσαν ίσως ενδύματα (τα φάρεα χρυσά του Ομήρου), καθώς και ένα χρuσόβελόνι! Πλακίδια από χρuσό, με έκτυπο διάκοσμο βρέθηκαν σε διάφοροuς τάφους της Παλαιπάφου. Παριστάνουν γυναίκα ποu φορεί «τιάρα» και αποτελούσαν ίσως μέρος της ίδιας τιάρας. Συνδέονται μεταξύ τους με χάλκινα ελάσματα (Εικ. 11).

eik_11

Από τον 9ο αιώνα π.Χ. ως την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η Κύπρος ολόκληρη, συνεπώς και η Πάφος, βρίσκονται ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Οι Φοίνlκες πρώτα και κατά σειρά οι Ασσύριοl, οι Αιγύπτιοι και οι Πέρσες καταδυναστεύουν το νησί και εισάγουν δικούς τους πολιτιστικούς ρυθμούς. Στην Παλαίπαφο του 8ου-7ου αι. π.Χ. εξακολουθούν να υπάρχουν οι «ηρωικές ταφές», με πλούσια κτερίσματα: θυσία αλόγων και ίσως αρμάτων (όπως εμφανίζονται και στους «βασιλικούς» τάφους της Σαλαμίνας. Αφθονεί η εισηγμένη κεραμεική, κυρίως σκύφων που χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια συμποσίων. Τέτοιου είδους τελετουργlκά συμπόσια ήσαν γνωστά και στον υπόλοιπο Μεσογειακό χώρο, στην Κύπρο, το Αιγαίο και την Ετρουρία. Χαρακτηριστικά αντικείμενα που συνδέονταν με το συμπόσιο, εκτός των κρατήρων καί των σκύφων, ήταν 0\ οβελοί και οι κρατευτές (στηρίγματα για τους οβελούς). Η χρήση τους είναι γνωστή από τις Ομηρικές περιγραφές, όπου ο πολεμιστής ξέρει καλά πώς να παρασκευάζει το κρέας και να το ψήνει. Ένα έθιμο στο οποίο ασφαλώς εμείς οι Κύπριοι μείναμε πιστοί ως σήμερα!

Παρόλον ότι η Κύπρος ολόκληρη βρισκόταν υπό ξένο ζυγό από τον 8ο-7ο αιώνα ως την περίοδο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εντούτοις δεν έπαυσαν ποτέ οι δεσμοί με το Αιγαίο. Ένα χάλκινο κορινθιακό κράνος που βρέθηκε κοντά στα τείχη της Παλαιπάφου είναι μάρτυρας των κοινών αγώνων των Ιώνων και των Κυπρίων για απελευθέρωση του νησιού από τον Περσικό ζυγό στις αρχές του 5ου αι. π.Χ. Η Πάφος ταυτίζεται με τη γέννηση και τη λατρεία της Αφροδίτης. Το ιερό της είχε πανελλήνια ακτινοβολία, ήταν γνωστή στον Όμηρο και η Αφροδίτη αναφέρεται στην Ελληνική ποίηση ως Παφία.

Στην Ελληνο-Ρωμαϊκή περίοδο ο Ελληνικός πολιτισμός ακμάζει ιδιαίτερα στην Πάφο (τη Νέα Πάφο), που γίνεται η πρωτεύουσα της Κύπρου και δέχεται την πολιτιστική επίδραση της Ελληνιστικής Αλεξάνδρειας.

Σκοπός της σύντομης αυτής σκιαγράφησης ήταν να επισημανθούν μερικοί σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία του Ελληνισμού, όπως διαφαίνονται στην πρώιμη ιστορία και αρχαιολογία της Πάφου, μιάς περιοχής που κράτησε ως σήμερα την ελληνική παράδοση για τρεις και πλέον χιλιετίες.

Ένας φοιτητής λέει σε δυο πρυτάνεις.

Όσοι νομίζουν ότι το νέο πρόβλημα που μας επεφύλαξε το πανεπιστήμιό μας είναι θέμα εισαγωγής φοιτητών με το GCE, ουκ οίδασι τι ενόμισαν. Κορυφή παγόβουνου είναι μόνο αυτός ο θόρυβος. Του οποίου ο μεγάλος όγκος  κρύβεται κάτω από το νερό. Και όσοι θεωρούν ότι ο κρυβόμενος στόχος, είναι απλώς το δημόσιο σχολείο, άστοχα θεώρησαν. Διότι παλαιόθεν στόχος, των περί την ίδρυση του ανώτατου ιδρύματός εγκεφάλων, είναι ένα κατ’ όνομα μεν «δικοινοτικό» (θου Κύριε!), αλλά πλαγίως αγγλόγλωσσο πανεπιστήμιο. Πλανηθέντες όμως στη μεγαλαυχία τους, έκαναν άκαιρα τότε φανερό τον απώτερο στόχο τους. Και αναγκάστηκαν μεν προσωρινά να ανακρούσουν πρύμνη, αλλά ουδέποτε έπαψαν να πλέουν πλησίστιοι προς την ιδέα. Επιχειρώντας κατά καιρούς, ανεπιτυχώς, να την πραγματοποιήσουν. Και τώρα, που άναυδοι μαθαίνουν ότι η Βρετανία σκοπεύει να καταργήσει το GCE, κάθιδροι σπεύδουν, ως ύστατη ευκαιρία, να προλάβουν τον ετοιμοθάνατο, ώστε δια της μεθόδου των διαδοχικών προσεγγίσεων αργότερα, να πετύχουν τον αρχικό στόχο τους. Συνεπικουρούμενοι βεβαίως από την απόκρυφη αγγλοφιλία μιας εγχώριας, καλούμενης, ελίτ.
Στη σκιά όμως αυτού του εθνικού εκφυλισμού που οδηγούν τον τόπο οι καλούμενοι εκσυγχρονιστές, άκομψη τηλεσκηνοθετείται μια μασκαράτα «δημόσιου διαλόγου», ασύμπτωτου φυσικά με την ουσία. Όπου ένας πελιδνός, πρώην περίπου πρύτανης, υπουργός αποφθέγγεται, προς καθησυχασμό βεβαίως αφελών, πως όσοι θα σπουδάσουν ελληνική φιλολογία, θα καλούνται, εκτός του αγγλικού GCΕ, να παρακάθηνται και σε ελληνικές εξετάσεις! (Αγνοεί τάχα, η νομίζει ότι αγνοούν οι ιθαγενείς, πως ελληνική φιλολογία μπορεί κανείς να  σπουδάσει και στην Οξφόρδη, χωρίς εκείνη να είναι ελληνικό και κυρίως ελληνότροπο πανεπιστήμιο, μια και  περιώνυμος καθηγητής εκεί ήταν και ο φανατικός οπαδός του Φαλμεράυερ, διαβόητος Cyril Mango! Κι αν εκείνος αγνοεί, είτε το γεγονός είτε τη σημειολογία του, δε σημαίνει ότι το αγνοούν και οι ιθαγενείς στους οποίους από καθέδρας απευθύνεται.) Και ένας πελιδνότερος νυν πρύτανης των «διεθνών προτύπων» αγέρωχα παριστάνει, πως δεν δέχεται τη «συμβιβαστική» πρόταση του Υπουργού! Και τέλος, ως συμπλήρωμα του θλιβερού παραλογισμού, ένας, από τη θλίψη θλιβερότερος, πρόεδρος της Επιτροπής Παιδείας της Βουλής, (και φαντάζομαι και πρόεδρος της αντίστοιχης επιτροπής του ποτέ καλούμενου «εθνικόφρονος» κόμματος του τόπου – άραγε γνωρίζει την ισοκρατική νοηματική του όρου «παιδεία»;) να ρητορεύει κομπορρημοσύνες ακατάσχετες, μη κατανοών είτε το νόημα είτε τη σχέση τους με την ουσία του προβλήματος. Υπό την αιγίδα όλ’ αυτά, ενός μη «ελληνοκεντρικού» ανώτατου άρχοντος, και ενός (αρματηλάτη της οικονομικής παγκοσμιοποίησης) συναγερμικού συν-άρχοντος.
Πλην όμως ας γνωρίζουν όλοι, ότι από πανομοιότυπο εκφυλισμό κινδύνεψε θανάσιμα ξανά η Κύπρος. Όταν στα χρόνια που ακολούθησαν  την καταστροφή του Ονήσιλου, και ιδίως μετά την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, ως άλλοι λαφυραγωγοί οι Φοίνικες, μεθοδικά αναρριχήθηκαν παντού στην εξουσία, (στη Σαλαμίνα την ίδια είχαν ανεβάσει Φοίνικα βασιλιά, τον Αυδήμονα), κι άρχισαν να καταδιώκουν μέχρι πνευματικού θανάτου οτιδήποτε ελληνικό! Ακόμα και  διαταγή έβγαλε ο Αυδήμων, απαγορεύουσα στους Έλληνες να μπαίνουνε στην πόλη. Και το χειρότερο, «συμβιβαζόμενοι» εκείνοι, προκειμένου να μπαίνουν, το έκρυβαν πως είναι Έλληνες! Παράλληλα κι ένα φιλοπερσικό πνεύμα άρχισε να αναπτύσσεται, και να επικρατεί τελικά στον τόπο κατά κράτος, ώστε να  μοιάζει οριστικά χαμένη για τον ελληνισμό, προς όφελος της ανατολής, η Κύπρος!
Ώσπου εμφανίστηκε στην κρίσιμη ώρα ως σωτηρία ο Ευαγόρας! Που, με πενήντα όλους κι όλους φίλους του, ανέτρεψε τον Αυδήμονα, για να σταματήσει τον αφελληνισμό της Σαλαμίνας. Εμπόδιο όμως στο έργο του είχε το φιλοπερσικό πνεύμα, που μάστιζε τον τόπο. Αλλά παρότι νεαρός είχε αρκετή σοφία να γνωρίζει, ότι ένας τρόπος μοναχά υπάρχει να πλήξει κανείς οριστικά αυτή τη μάστιγα: Η γλώσσα! Γι’ αυτό και, όχι μόνο επανέφερε την ελληνική γλώσσα (κι όχι μόνο στους φιλόλογους.), παρά και την πανάρχαια συλλαβική γραφή, που ακόμα χρησιμοποιούσανε στην Κύπρο τότε, την κατάργησε, θέτοντας έτσι οριστικό τέρμα στα όνειρα Φοινίκων και Περσών. Όντως, το ότι η Κύπρος δεν είναι σήμερα ανατολή, σ’ εκείνη τη γλώσσα και τη γραφή της, που κατοχύρωσε ο μεγάλος Ευαγόρας τότε, το οφείλει. Διότι γνώριζε εκείνος ο Έλληνας, πολύ προτού το πει ο Γκαίτε, ότι η γλώσσα (κύριε Υπουργέ) «είναι και ο νους κι η δύναμη κι η πράξη».
Όταν τα έκανε αυτά τα μεγαλόπνοα ο Ευαγόρας, ναι, ήταν μόλις 24 χρόνων! Με τα σημερινά δεδομένα δηλ. θα ήταν ακόμα φοιτητής. Αυτά συνεπώς λέει στους δυο πρυτάνεις ένας «φοιτητής»! Και συνάμα κατακεραυνώνει κι όλη τη χορεία όσων εθελόδουλων επιμένουν να ζουν, ως (πνευματικού) φόρου υποτελείς στους Άγγλους.

Χάρης Φεραίος
Μέλος της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικών Θεμάτων

ΚΥΠΡΟΣ 1974, Άγνωστες θυσίες

  Ο πικρός Ιούλιος του ’74 ,μ’ όλη την τραγωδία που εμπεριέχει, ανέδειξε και εν πολλοίς άγνωστες ψηφίδες ηρωισμού, απλών και καθημερινών ανθρώπων, που κατέθεσαν αυτοπροαιρέτως τη ζωή τους στο ιερό θυσιαστήριο της Κύπρου.
Οι Ελλαδίτες Αλέξανδρος Ζάρας και Θεόδωρος Παντιώρας, μόνιμοι κάτοικοι του νησιού, είχαν όλη τη δυνατότητα να αποκρυβούν πίσω από το τείχος της νομοθεσίας, μη όντες Κύπριοι πολίτες και συνεπώς μη υποκείμενοι σε υποχρέωση στρατεύσεως.

Μέσα τους όμως μίλησε η Ελληνική Ιστορία και  επέδρασε καταλυτικά το προαιώνιο κύτταρο της φυλής.  Έτσι στις 20 Ιουλίου προσέτρεξαν με ενθουσιασμό να καταταγούν στην Εθνική Φρουρά.
Ο Αλέξανδρος υπό την ιδιότητά του ως έφεδρος Ανθυπολοχαγός μετέσχε ως Διμοιρίτης Λόχου στην επιχείρηση για την κατάληψη του τουρκοκυπριακού θύλακος Λάρνακος.

Κατά την διάρκεια τη επιθέσεως προεκλήθη  πυρκαγιά στον τομέα που επετίθετο ο Λόχος του, ο δε Αλέξανδρος Ζάρας ο οποίος μαχόμενος είχε  εν τω μεταξύ τραυματιστεί από βλήμα όλμου, δεν ηδυνήθη να απομακρυνθεί από τον πύρινο κλοιό και απανθρακώθηκε, υπογράφοντας με τη θυσία του απαράγραπτους εθνικούς τίτλους.
Ο Θεόδωρος, την ίδια μέρα στο μαρτυρικό βορρά, κατετάγη στη Γλυκιώτισσα Κυρήνειας, μαζί με πολλούς άλλους έφεδρους οι οποίοι υπάκουσαν στο προσκλητήριο της πατρίδος.

Στη συνέχεια, χρεώθηκε μικρό λεωφορείο το οποίο είχε διατεθεί για τις ανάγκες της Εθνικής Φρουράς και οδηγώντας αυτό έμφορτο εφέδρων οπλιτών, κατευθύνθηκε προς το χώρο της αποβάσεως εν μέσω σφοδρού βομβαρδισμού  της τουρκικής αεροπορίας.

Αναφορά της εποχής επισημειώνει ότι οι υπερασπιστές της γης του Πραξάνδρου «παρά τη θέση Πικρό Νερό, εδέχθησαν πυρά διαφόρων όπλων και εν σπουδή απεβιβάσθησαν του οχήματος. Κατά την κάθοδον άλλοι εφονεύθησαν και άλλοι ετραυματίσθησαν, μεταξύ των οποίων και ο Παντιώρας, ο οποίος έφερε βαρύ τραύμα στο στήθος. Μετ’ ολίγον ο χώρος εκυκλώθη υπό των Τούρκων και συνελήφθησαν άπαντες»

Εδώ τελειώνει η μαρτυρημένη πορεία του Θεόδωρου Παντιώρα και αρχίζει το μακρύ ταξίδι του μέσα στη νύχτα που διαρκεί εδώ και 35 έτη, όσα είναι εγγεγραμμένος στον κατάλογο αγνοουμένων της συγχρόνου Ελληνικής τραγωδίας.
Στους σημερινούς χαλεπούς καιρούς, η θυσία των τιμημένων παλληκαριών φρονηματίζει και οριοθετεί το στόχο που παραμένει αμετάθετος, όσα χρόνια και αν διαβούν, μύρια και αν μας χτυπήσουν κύματα. Κι ο στόχος είναι η εκδίωξη του κατακτητή, η απελευθέρωση της πικρής και αγαπημένης πατρίδας και εν ευθέτω χρόνω, η ενάσκηση του αναφαιρέτου δικαιώματος του Κυπριακού Ελληνισμού να διαχειρισθεί το μέλλον, σύμφωνα με τις επιταγές της Ιστορίας και το αίμα τριάντα αιώνων Ελληνικότητας .

Τίποτα λιγότερο!

Δημήτριος Τζάφας
Μέλος Ε.Μ.Ε.Θ
20 Ιουλίου 2009

Η οριοθέτηση του δράματος .

Και βέβαια έχει δίκαιο ο φίλος μου ο Άντης Ροδίτης να μιλά για τις «δικές μας ευθύνες για το κατάντημά μας», σε ομώνυμο σημείωμά του στο «Φιλελεύθερο» (27 Σεπτεμβρίου), αναφερόμενος στα κρίσιμα χρόνια 1964-67. Τότε που ενώ ήταν εδώ (και εν γνώσει των ΗΠΑ! των μετέπειτα «εχθρών» μας) η ελληνική μεραρχία, κατορθώσαμε με τη συμπεριφορά μας, να ανατρέψομε την, ανέλπιστα, ευνοϊκή για μας ευκαιρία που μας δόθηκε τότε, και να ματαιώσομε την πραγματοποίηση της Ένωσης. Είτε με ανταλλάγματα, δια του σχεδίου Άτσεσον, είτε άνευ ανταλλαγμάτων, δια της τεθωρακισμένης εκείνης μεραρχίας.
Διότι εκείνη τη μεραρχία, ο Γεώργιος Παπανδρέου, την έστειλε στην Κύπρο για να κάνει κάτι, και όχι απλώς για να εμποδίσει την Τουρκία να κάνει εκείνη κάτι. Και ίσως το δράμα της Κύπρου, είναι ακριβώς το γεγονός ότι η σύνολη πολιτική μας διανόηση τήρησε παγίως, και τηρεί βεβαίως, μια συνομωσία σιωπής γύρω από το κρίσιμο ερώτημα, τι ήρθε να κάνει στην Κύπρο εκείνη η μεραρχία. Γεγονός για τον γράφοντα σημειολογίας μέγα.
Φυσικά  η ενασχόληση της πολιτικής μας διανόησης με το θέμα εξικνείται μέχρι το βολικό: «τη μεραρχία την έδιωξε η Χούντα», και εκεί εξαντλείται η συλλογιστική της. Οδυνηρό όμως μέρος του ιδίου δράματος είναι ότι τη μεραρχία ήδη την είχαμε «εκδιώξει» εμείς την επόμενη της αφίξεώς της. Κι αν εμείς το ξεχνάμε, μπορεί να ξεχάσει η ιστορία εκείνη την «άνευ προηγούμενου διαβολή και συκοφαντία κατά της Ελλάδας και κατά των Ελλήνων στρατιωτών», όπως το επισημαίνει και ο Άντης Ροδίτης που ακολούθησε την επόμενη της καθόδου στην Κύπρο της μεραρχίας, και τη συνόδευσε σ’ όλη τη διάρκεια της εδώ παραμονή της; Μια λυσσαλέα πανταχόθεν κατασυκοφάντηση, που εσυντελείτο με άνωθεν εύγλωττη ανοχή.
Κι αν επίσης εμείς την ξεχνάμε, μπορεί να την ξεχάσει η ιστορία, εκείνη τη καταλυτική επιστολή του Γεώργιου Παπανδρέου προς τον Μακάριο, μετά τις μάχες της Μανσούρας, με την ιστορική φράση «άλλα συμφωνούμεν εις τας Αθήνας και άλλα πράττετε εις την Λευκωσίαν» την οποία ακολούθησαν και τα πιο κάτω σημειολογικά (σημειολογικά βεβαίως για την τότε σχεδιασθείσα εθνική εξόρμηση, και τη σημερινή μας κατάληξη) τα οποία έχομε ως λαός απωθήσει στο σκοτεινό βάθος τού υποσυνείδητου, νομίζοντας οι ότι έτσι εξαφανίστηκαν δια παντός: «Διότι βεβαίως ο Ελληνικός Στρατός, (η δυναμική παρουσία τού οποίου εις Κύπρον σας επιτρέπει να ομιλείτε από θέσεως ισχύος) δε δύναται να μάχεται με λάβαρον την αδέσμευτον ανεξαρτησίαν, η οποία μπορεί να είναι αίτημα ενώπιον των Ηνωμένων Εθνών, αλλά είναι απολύτως ακατάλληλον ως σημαία τού Έθνους εν πολέμω, αι δύο βουλαί θα ανακηρύξουν την Ένωσιν, και εν ονόματι της Ενώσεως θα διεξαχθεί ο Αγών».
Τι άραγε σήμαιναν εκείνα τα λόγια ενός Πρωθυπουργού; Το ερώτημα οριοθετεί το δράμα!
Ένα δράμα, σε δυο από τις πολλές πράξεις τού οποίου, και κατά παράδοξη συγκυρία, διαδραμάτισαν ρόλο δύο Φιλανδοί: Ο πρώτος λεγόταν Σάκαρι Τουομιόγια, και ήταν ο μεσολαβητής του ΟΗΕ στις συνομιλίες της Γενεύης με τον Ντιν Άτσεσον. Υποστηριχτής ο Τουομιόγια της Ένωσης ως της μόνης «ρεαλιστικής λύσης» στο πρόβλημα της Κύπρου, δεν έκρυβε τον ενθουσιασμό του για την αποδοχή του σχεδίου Άτσεσον από τον Γεώργιο Παπανδρέου. Για να καταρρεύσει όμως στη συνέχεια σε μια πολυθρόνα απογοητευμένος, όταν με νέο μύνημά του ο Έλληνας Πρωθυπουργός, τον πληροφορούσε ότι δεν μπορούσε τελικά να το αποδεχτεί, διότι «δεν είχε τη δυνατότητα να το επιβάλει στους Κυπρίους»!  Ήταν 21 Αυγούστου του 1964. Την επόμενη ο Τουομιόγια πέθαινε από συγκοπή καρδίας.. Άλλα πέθαινε μαζί του και το όραμα της Ένωσης.
Πέρασαν από τότε 44 χρόνια, στα οποία εμείς, «αποδημήσαντες» μακράν της Ενώσεως, τρέφαμε την «ασωτία» μας με τα ξυλοκέρατα των μύθων, και καλπάζαμε κομπάζοντας στις «εφικτές» ατραπούς της «αδέσμευτης ανεξαρτησίας» μας, ώσπου εκείνες μοιραία μας οδήγησαν στη Γεδρωσία έρημο της διζωνικής και δικοινοτικής παράνοιας. Και τότε εμφανίστηκε, με εντελώς άλλο τώρα ρόλο στο συνεχιζόμενο δράμα, ο δεύτερος Φιλανδός, ο Ολι Ρεν, που ανάλαβε να μας εξαγάγει από τη έρημο με τη φαρσοκωμωδία του. «τετραγωνισμού του κύκλου»!
Τώρα αν ο ρόλος του Φιλανδού στο δράμα αντιστράφηκε, γιατί αλήθεια να μας φταίει μόνος ο ηθοποιός; Υπάρχει, και τόσο πολύ κοντά μας, ο μέγας σκηνοθέτης!

Χάρης Φεραίος                                                                                                                         
Διδάκτωρ ΕΜΠ
Μέλος Εταιρείας Μελέτης Ελληνικών Θεμάτων

Επιστολή στον Όλι Ρεν. Ο τετραγωνισμός του κύκλου.

Κύριε Όλι Ρεν,

Σας άκουσα με προσοχή που μας το επαναλάβατε ξανά προχθές: Να δεχτούμε εμείς τις παρεκκλίσεις από το Ευρωπαϊκό δίκαιο που απαιτούν οι Τούρκοι, και εσείς, ό,τι «συμφωνήσομε» εμείς θα το δεχτείτε. Το πώς θα γίνει ώστε η Ε.Ε. θα δεχτεί, για μέλος της, συνταγματικές παρεκκλίσεις που ρητώς απαγορεύει το Δίκαιό της, εσείς μας το εξηγήσατε και παλαιότερα, χωρίς αναστολές ομολογώ : «Δεχτείτε εσείς τις παρεκκλίσεις, και για την υιοθέτησή τους να μην έχετε έγνοια, διότι υπάρχουν στις Βρυξέλλες πλήθος συνταγματολόγοι που μπορούν να τετραγωνίσουν τον κύκλο». Με άλλα λόγια μας συμβουλεύετε να δεχτούμε να ατιμαστούμε ως λαός, και για την νομιμοποίηση τής ατιμίας θα φρόντιζαν οι επιδέξιοι συνταγματολόγοι των Βρυξελλών, που ο αμοραλισμός τους τετραγωνίζει ακόμα και τον κύκλο! Και το επιμύθιο βεβαίως, ότι καρφί δεν τής καίγεται τής Ευρώπης αν οι Έλληνες τής Κύπρου θα είναι πολίτες της μεν, αλλά χωρίς τις ελευθερίες και τα δικαιώματα των άλλων ευρωπαίων πολιτών της.

Μπροστά σ’ αυτή την ηθική φιλοσοφία σας κύριε Όλι Ρεν, δεν έχω τίποτε να αντιτάξω εκτός από την πιο κάτω πρόταση: Σας προτείνω λοιπόν να ανταλλάξομε υπηκοότητες. Θα σας παραχωρήσω την υπηκοότητά μου ως πολίτη του Ελληνικού συνιστώντος κράτους τής Κύπρου, και θα μου παραχωρήσετε τη δική σας Φινλανδική. Επιπροσθέτως εγώ θα σας παραχωρήσω και όλη μου την περιουσία στην Κύπρο, κι εσείς θα μου ανταποδώσετε απλώς ένα σπίτι σας μόνο, για να ζω στη Φινλανδία. Και με μια μόνο προϋπόθεση: Ότι δεν θα προσπαθήσετε ποτέ να αλλάξετε την υπηκοότητα σας ως πολίτη του ελληνικού συνιστώντος κράτους, αλλά θα μείνετε ισοβίως πολίτης του. Δέχεστε κύριε Όλι Ρέν; «Πολίτης» της Ενωμένης Ευρώπης δεν θα είστε πάλι;

Τώρα ξέρω τι θα μου απαντήσετε κύριε Όλι Ρεν. Είναι αυτό που ήδη μας εκτοξεύει ανενδοίαστα και η κυβερνώσα σήμερα τον τόπο κυρίαρχη ιδεολογία: Ότι δεν μπορεί να γίνεται σύγκριση με τους άλλους πολίτες τής Ενωμένης Ευρώπης, διότι οι Έλληνες τής Κύπρου βαρύνονται με «τεράστιες ευθύνες για τις οποίες οφείλουν να καταβάλουν τίμημα». Τώρα γι’ αυτές τις «τεράστιες ευθύνες» έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν είναι του παρόντος. Όμως για το τίμημα, θα σας ερωτήσω: Για τις τεράστιες ευθύνες τους οι Γερμανοί, από όσα τερατώδη διέπραξε η χώρα τους στον Β. Παγκόσμιο Πόλεμο, τους επεβλήθη τίμημα να έχουν περιορισμένες ελευθερίες και δικαιώματα, όταν έγιναν πολίτες της Ε.Ε.; Αλλά και για σας τους υπόλοιπους ευρωπαίους, που όταν είχε πια νικηθεί κατά κράτος η Γερμανία, ήρθατε και αδειάσατε εκατοντάδες χιλιάδες βόμβες πάνω στις πόλεις της κατερειπώνοντάς τες μέχρι θεμελίων, (Νυρεμβέργη, Λειψία, Μόναχο.), το τίμημα που καταβάλατε γι’ αυτή τη θηριωδία, όταν κι εσείς γίνατε πολίτες τής Ε.Ε., ήταν να είστε πολίτες μεν, αλλά πολίτες με μειωμένες ελευθερίες και δικαιώματα;

Και ξέρω ακόμα κύριε Όλι Ρεν, τι θα μου απαντήσετε και πάλι: Ότι αυτά είναι μόνο ρομαντικές εξάρσεις κατάλληλες για επιφυλλίδες εφημερίδων, αλλά δεν έχουν καμιά σχέση με τη σοβαρή πολιτική διανόηση των καιρών. Θα σας απαντήσω και εγώ με μιαν άλλη, ιστορική τώρα, έξαρση, για την ηθική των ευρωπαϊκών τετραγωνισμένων κύκλων σας. Την εξής:

Το 1204 μ.Χ. η Φραγκοτευτονική Δύση, καταστρέφοντας στην Κωνσταντινούπολη την Ελληνική Αυτοκρατορία τής Ανατολής, την οποία  αργότερα, το 1562 μ.Χ., εκείνη παραπλανητικά ονόμασε «Βυζάντιο», στην ουσία άνοιγε τις πύλες τής Ευρώπης στους Τούρκους. Οι οποίες, ας σημειωθεί, μόλις και μετά βίας έγινε κατορθωτό να κλείσουν έξω από τη Βιέννη το 1683 μ.Χ. Οχτακόσια ακριβώς χρόνια μετά, το 2004 μ.Χ. η ίδια Δύση αποφάσισε στις Βρυξέλλες να ανοίξει, ή έστω να μισανοίξει, πάλι τις πύλες τής Ευρώπης στους Τούρκους. Και επειδή κάθε φορά που θα ανοίξει η Ευρώπη τις πύλες της στους Τούρκους, αισθάνεται την ανάγκη και κάτι ελληνικό να θυσιάσει, αποφάσισε να θυσιάσει αυτή τη φορά την Κύπρο.

Δεν μας πειράζει όμως εμάς το γεγονός. Μην ανησυχείτε. Με την πράξη σας αυτή, εφ’ όσον είναι πάντα κάτι ελληνικό που θυσιάζετε, παραδέχεστε τουλάχιστο (έστω κι αν αυτό εξοργίζει την κυβερνώσα τον τόπο ιδεολογία να το ακούει) ότι είναι ελληνική η Κύπρος. Ακόμη..

Με τιμή, (επίσης ακόμη)
Χάρης Φεραίος
Μέλος Εταιρείας Μελέτης Ελληνικών Θεμάτων